Kannski á ófreskjan líka börn

Þessi grein eftir Dagnýu Kristjánsdóttur birtist upphaflega í Tímariti Máls og Menningar. Hartmut Mittelstat snaraði henni á þýsku sem hefur átt sinn þátt í að forlagið leiv Leipziger Kinderbuchverlag ákvað að gefa hana út Leyndarmálið hans pabba haustið 2008.

Leyndarmálið hans pabba eftir Þórarin Leifsson olli undarlega litlu fjaðrafoki á bókamarkaðnum um síðustu jól. Samt er leyndarmál pabba ekki neitt venjulegt vandamál. Á meðan mamma er símasölumaður sem lítur sjaldan upp úr tölvunni og á meðan börnin tvö eru í skólanum finnur pabbi fólk og étur það. Pabbi er nefnilega mannæta.

Barnabók Þórarins Leifssonar fjallar bæði um ystu mörk menningar okkar og innsta kjarna hennar. Bönnin við sifjaspellum og mannáti eru hvorki meira né minna en hornsteinar siðmenningarinnar og mannlegs samfélags. Það er kannski þess vegna sem einmitt þessi bönn hafa verið tekin til umræðu beint og óbeint í klassískum sögum og ævintýrum, og sagnfræðingurinn Marina Warner hefur sagt að ef grannt sé að gáð feli mestur hluti bæði goðsagna og ævintýra, beint og óbeint, í sér einhvers konar viðvörun gegn þessu tvennu, þ.e. sifjaspellum og mannáti. Hún segir líka: „Mörgum kynni að finnast lítill yndisauki í hinu gróteska sem býður upp á skopstælingar og groddaskap, sjúkan húmor, kuldalega stjórnun á ótta okkar og ánægju yfir því skelfilega, en hið gróteska hefur orðið viðurkennd, ef ekki ríkjandi, aðferð til að takast á við hættuna sem steðjar að tilveru okkar og velferð.“

Er forsvaranlegt að bjóða börnum upp á hryllingssögu sem er ekki aðeins grótesk og skelfileg heldur hunsar samviskulaust markalínur annars af grundvallandi bönnum mannlegs samfélags? Og að auki sagði Þórarinn Leifsson í útvarpsviðtali við Lísu Pálsdóttur að hann ætli að halda sig áfram á þessum slóðum af því að enginn annar væri á þeim.

En á þeim slóðum var einu sinni mikil umferð eins og Marína Warner bendir á. Mörg þeirra ævintýra sem við þekkjum hafa verið hreinsuð af hinum gróteska uppruna sínum, eins og sagan um Þyrnirós sem er laus við bæði nauðgun og mannát eftir umritanir Grimms bræðra. Í ítalskri gerð hennar var það konungur en ekki prins sem kyssti Þyrnirós, svaf hjá henni að auki og hún fæddi tvíbura níu mánuðum síðar – alltaf sofandi. Móðir konungsins var mannæta og uppáhaldsmaturinn hennar voru smábörn.

Kóngamóðirin er ein af mannætumæðrum sem töluvert hefur verið skrifað um í sálgreiningunni og stendur af þeim nokkur hrollur. Frægasta mannætumóðirin í íslenskum þjóðsögum er Grýla. Sögur af tröllum og ófreskjum, nornum og illþýði sem étur börn eða fólk á besta aldri eru sömuleiðis algengar og mætti nefna um þær mörg dæmi. Bókmenntafræðingurinn Maria Tatar sem rannsakað hefur Grimmsævintýrin segir að gömlu alþýðuævintýrin geti búið yfir sannsögulegum kjarna, þ.e. þær endursegi, feli eða breiði yfir raunverulega illa meðferð foreldra á börnum eða barnsmorð í samfélagi skorts og fáfræði. Þessi ævintýri kristalla fyrst og fremst ótta og hrylling sem tengist mannlegum samskiptum þar sem sá sterkari ryður þeim veikari úr vegi til að bjarga sjálfum sér eða staðfesta völd sín. Þetta eru mannætur ævintýranna og við kippum okkur ekkert mikið upp við sögurnar af þeim í dag.

Maðurinn er alæta eins og rottan. Smám saman lærir hann, öfugt við rottuna, að sumt má maður borða og annað borðar maður ekki. Um þetta ríkir menningarlegt samkomulag og hvert samfélag hefur ákveðnar reglur um það hvað sé ætt og óætt. Litla barnið sem ekki hefur lært þessar reglur ennþá gerir heiðarlegar tilraunir til að éta allt sem fyrir því verður – það setur allt upp í sig. Leið barna inn í siðmenninguna er vörðuð boðum og bönnum um það hvað megi borða og hvað ekki. Þar nægir að minna á hinn sívinsæla boðskap Torbjörns Egner: „Þeir sem bara borða kjöt/ og bjúgu alla daga/ þeir feitir verða' og flón af því/ og fá svo illt í maga (En gott er að borða gulrótina,/grófa brauðið steinseljuna,/krækiber og kartöflur
og kálblöð og hrámeti.)

Við borðum ekki það sem er of líkt okkur og ekki það sem er of ólíkt. Þú ert það sem þú borðar segir máltækið (á þýsku: „Du ist was du isst“) og þegar maður étur mann verður samruni sem fer yfir mörk hins þekkta og leyfilega, mörkin milli þess sem er inni og úti og þetta vekur nautn sem getur orðið að alsælu verði hún ekki að martröð. Þessi tenging við nautnir munnsins sýna sambandið milli matar og kynlífs sem oft hefur verið bent á í barna- og unglingabókum. Þar kemur matur í stað kynlífs, börnin og unglingarnir éta alveg stans- og linnulaust, einkum í breskum barnabókum allt frá Enid Blyton til Harry Potter þar sem unglingarnir rífa í sig steikur og búðinga frá morgni til kvölds. Ofát eða græðgi er ein af höfuðsyndum kristninnar og syndin felst í að geta ekki haft vald yfir hvötum sínum og virða ekki meðalhóf. Át á samfélagslega bönnuðum mat er til marks um óseðjandi græðgi og vitnisburður um hungur sem er ekki bara líkamlegt heldur sálfræðilegt og kynferðislegt og lostafullt. Á ensku er talað um slíka græðgi sem „cannibal lust“. Slíkt hungur brýtur niður mörkin á milli siðmenningar og náttúru, manns og dýrs, skynsemi og hvata, reglu og óreiðu. Pabbinn í Leyndarmálinu hans pabba, Björn Böðvar, er bæði maður og dýr og þó hvorugt. Kringum húsið er gríðarlegur ruslahaugur og þar er pabba oftast að finna:

Hann var eins og gamalt bjarndýr þar sem hann hreyfði sig löturhægt milli trjánna í bláröndóttum nærbuxum einum fata, enda var hann oftast kallaður bangsinn af nágrönnum okkar.... Mér fannst fólkið stundum tala um pabba eins og hann væri dýr en ekki manneskja.(11-12)

Það er sonurinn og sögumaður bókarinnar, Hákon Björnsson, tólf ára sem hér talar. Pabbi hans gengur um nánast ber og ef honum er ögrað eða eitthvað fer í taugarnar á honum við fólk étur hann það. Suma með húð og hári, flesta hlutar hann þó sundur, úrbeinar og grefur beinin í garðinum. Hann hefur drepið og étið 340 manns. Hann hefur enga samhygð með fórnarlömbum sínum, ekki frekar en skógarbjörn í veiðihug. Samt er pabbi háður konu sinni og börnum og virðist þykja vænt um þau. Hann er eins og þriðja barnið í fjölskyldunni, neitar að vinna launavinnu, liggur í leti, les asnalegar fréttir og prumpubrandara upp úr blöðunum og hlær rosalega að eigin fyndni. Þar sem mamman vinnur fyrir fjölskyldunni hefur hann meiri tíma til að sinna börnunum, fylgja þeim í skóla og ræða málin, og börnin segja við sjálf sig að hann sé „kúl“. Hann er meira eins og félagi þeirra og vinur en faðir. Börnunum leiðist mjög mannát föðurins og reyna að fá hann til að hætta en hann svarar fullum hálsi:

-Það skiptir engu máli, sagði Sidda. Mannát er morð, pabbi!
-Þú segir það, sagði pabbi og kímdi. Þetta er að minnsta kosti alltaf jafn gott slagorð hjá þér....En mér finnst mannakjöt bara svo gott. Og auk þess...
-Og auk þess hvað?
-Og auk þess þarf ég þessi prótein og sölt sem eru aðeins í mannakjöti, sagði pabbi hikandi. Hann vissi af langri reynslu að við tókum ekki mark á þessum rökum. (41-42)

Pabbi er einfaldlega matvandur eða kresinn, og þó er ekki eins og hann sé að pilla í matinn og sortera hann á disknum – hann gleypir fólk með húð og hári og alls konar fylgihluti með. Pabbi missir stjórn á sér þegar mannakjöt er í boði og
hann fer ekki í manngreinarálit. Hann hefur enga samúð með fórnarlömbum sínum og það hræðir börnin hans, Siddu og Hákon. Sidda segir:

-Pabbi, þú verður að hætta að borða fólk, sagði Sidda bænarrómi. Einn daginn borðarðu okkur í ógáti!
Eitt augnablik virtist pabbi vera sleginn út af laginu. En síðan espaðist hann allur upp aftur:
-Það hafa verið mannætur í okkar ætt síðan Vilmund Böðvar, afa minn, rak á land í Grænuvík! En enginn hefur nokkurn tímann borðað einhvern í fjölskyldunni í ógáti. Aldrei! Þið þurfið ekkert að vera hrædd um það. (42)

Þegar pabbi ræðst á Bjössa (ham)borgara, besta vin systkinanna, er þeim nóg boðið. Nær þeim er ekki hægt að höggva og það skelfir þau. Spurningin vaknar um hvers konar ófreskja pabbi sé. Eitt af því sem Þórarinn Leifsson vildi sýna með bókinni (skv. áðurnefndu viðtali) var að ófreskjur eiga líka börn, börn eiga líka ófreskjur að foreldrum, eru ófreskjubörn. Bæði mömmu og börnunum bregður þegar fjölmiðlar tala um pabba sem „mannætuskrímslið“. Hákon segir:

Ég fór að hugsa um allt fólkið sem þekkti pabba ekki neitt. Fólk sem hafði bara lesið um hann í blöðunum og séð ógeðslegar myndir af honum í sjónvarpsfréttunum. Það þekkti hann öðruvísi en við. Það vissi ekki að hann var í raun og veru eins og hver annar pabbi þó að hann væri mannæta. (99)

Málið er að þessi litli galli við pabba er ekki bara brot gegn samfélagi og siðferði heldur brot gegn því að vera maður. Mannfræðingurinn William Arens setti fram þá kenningu í bók sinni The man-eating myth (1979) að sögur af mannætum sýni fyrst og fremst hve mjög við óttumst hugmyndina og hve staðfastan sess hún eigi í óraplágunni sem hrjáir Vesturlöndin. Hann segir að sögur af afrískum mannætum hafi verið notaðar af rasistum, landkönnuðum og trúboðum til að sýna fram á réttmæti kristniboðs og innleiðslu vestrænna viðmiða meðal frumbyggja í lítt könnuðum löndum. Yfirboðarar þessara hópa, kirkjan og fjármögnunaraðilar, hafi viljað fá sögur af mannáti og þá hafi landkönnuðir og trúboðar skaffað þær. Þessar sögur séu yfirleitt uppspuni frá rótum og mannát hafi hvergi í heiminum verið stundað sem viðurkennt athæfi, segir Arens. Þessar goðsagnir urðu síðar stofninn í gríðarlegum býsnum af „meinlausum og elskulegum“ bröndurum hjá vestrænum þjóðum um mannát litla svarta sambós og tíu lítilla negrastráka. Við erum öll alin uppp við mannætu-myndabrandara með trúboðum í stórum potti og þetta er löngu orðin slík klisja að okkur verður fyrst fyrir að hugsa – æ enn einn mannætubrandarinn! Eins og í annarri rasískri hugmyndafræði er óhugsandi að þessir brandarar gætu gerst á Vesturlöndum og það er hluti af því hve fyndnir þeir eiga að vera. Aðrir mannfræðingar segja að nóg sé af staðfestum heimildum um mannát en það sé alls staðar flókið athæfi. Þeir skipta mannáti í þrjá meginflokka: Fyrst er át ættingja og ástvina sem byggist á ást og kærleika, hinn látni er tekinn inn í líkama þeirra sem lifa og lifir áfram í þeim. Svo er át sem byggist á hatri, hinn látni er smánaður og honum eytt með því að éta hluta af honum eftir dráp í stríði eða aftöku. Loks er mannát í hungursneyð þar sem eftirlifendur eiga um það eða dauðann að velja.

Þetta mannát meðal vor er uppspretta mesta hryllingsins af því að hér er hvorki hægt að beita fyrir sig fjarlægð í tíma né rúmi og hungur getur varla einu sinni réttlætt þriðja formið. Það er sjaldgæft en þau fáu tilfelli sem menn þekkja hafa verið gífurlega umrædd. Mannát er í okkar augum gersamlega óásættanlegt og viðbjóðslegt og sjúkt sem praxis og jafnvel sem hugmynd líka.

Þórarinn Leifsson var fyrst og fremst þekktur sem myndlistarmaður og myndskreytir og Leyndarmálið hans pabba er öðrum þræði myndabók. Hann segir við Lísu Pálsdóttur í áðurnefndu viðtali að í myndunum felist hluti af persónusköpuninni og hann hafi orðið fyrir áhrifum frá Ole Lund Kierkegaard sem skrifaði og teiknaði meðal annars bækurnar um Gúmmí Tarsan sem öll börn elska. Þórarinn segir að hann hafi reynt að láta myndirnar bæði magna upp og draga úr ofbeldinu og hryllingnum, og víst er að margar myndanna eru það sem Jón Karl Helgason kallar „frásagnaspegla“ (mise an abyme). Þær fela í sér smámynd af allri sögunni, eru sumar fullar af vísunum og textatengslum eins og myndin af því þegar lögreglumaðurinn Viddi nikótín kemur til að yfirheyra pabba um hvarf umsjónarkennarans Magnúsar Marteins. Myndirnar vöktu hrifningu Soffíu Auðar Birgisdóttur sem taldi þær jafn merkingarbærar og textann í bókinni.

Leyndarmálið hans pabba kallast á við bækur eins og Börnin í Húmdölum og aðrar herskáar barna- og unglingabækur síðustu áratuga sem fjalla um það hvernig mörkin milli barna og fullorðinna hafa orðið æ óskýrari og hvernig börn eru þvinguð til að taka ábyrgð á óábyrgum foreldrum. Sidda og Hákon eru svokölluð „hæf börn“, alin upp í því að standa saman, laga sig að öðrum, forðast óþarfa átök, leika hlutverk í annarra manna leikritum. Þegar pabbi þeirra ætlar að ráðast á besta vin þeirra og éta hann neita þau að „kóa“ lengur með honum, reiðin er orðin of mikil, bakreikningar orðnir of háir og uppgjörið flókið.

Hákon og Sidda eru tólf ára, þau eru að verða kynþroska sjálf og hið kynferðislega tilboð framtíðarinnar birtist þeim skrumskælt í fýsn föðurins sem er eins og hryllingsmynd af því hvert þeirra eigin hvatir gætu leitt þau. Pabbi þeirra er „perri“ sem hefur enga stjórn á fýsnum sínum. Eftir að þau hafa bjargað honum frá dauðadómi ætlar hann að fara að matreiða lögreglumanninn á sælkeravísu eftir stóru mannætu-matreiðslubókinni. Hann hefur ekkert lært og ekkert skilið og sýnir engan vilja til að bæta ráð sitt þegar til kastanna kemur, hann er bara sloppinn:

Pabbi las upphátt úr matreiðslubókinni.
-Mannsrass með smjörsósu.
-Pabbi! Sidda kom varla upp orði, svo hneyksluð var hún.
-Ég er að elda, sagði pabbi, sjáið þið það ekki? Þetta er liður í gagngerum endurbótum á lífi mínu. Ég er hættur að borða hrátt kjöt og gleypa fólk í heilu lagi. Nú ætla ég bara að borða vel matreitt mannakjöt, eins og siðað fólk. Þetta er glænýr megrunarkúr! Mannætukúrinn!
-Pabbi! Sidda horfði döpur niður í gólfið áður en hún hélt áfram: Tekurðu virkilega sígarettugulan mannsrass fram yfir okkur, fjölskylduna þína?
-Við þögðum öll og ég fann hvernig kökkurinn kom upp í hálsinn. Hvernig tárin spruttu fram í augun. Og um leið vissi ég að eins var ástatt um Siddu og mömmu. Að við höfðum haldið í okkur allt of lengi. Að allt þetta fólk sem pabbi hafði borðað var grafið djúpt innan í okkur, alveg eins og pabba. Það var þarna innan í okkur og það var sko ekkert ánægt með gang mála. Ekki baun. (108-110)

Hér setja börnin föðurnum stólinn fyrir dyrnar og fá móðurina í lið með sér. Sonurinn er byrjaður að sjá hann eins og ófreskju, dýr, bjöllu og vísunin til Hamskipta Kafka leynir sér ekki. Þau vilja ekki meira og þvinga hann til að fara í meðferð. Þetta kallast á við aðra sögu af mannætuföður, hinum gríska Krónosi, sem át börnin sín til sem fyrirbyggjandi aðgerð svo að þau krefðust ekki ríkis hans, veltu honum af stóli og tækju við hlutverki hans. Sonur hans Seifur vissi að þessi örlög væru sér líka búin og fékk móður sína Geu í lið með sér til að þvinga föðurinn til að æla upp börnunum og leyfa tímaröðinni, krónólógíunni, að hafa sinn gang. Þetta er einn sterkasti óhugnaðurinn við það þegar foreldrar myrða börn sín, það jafngildir því að myrða tímann, myrða framtíðina, eyða öllu lífi.

Það felst eldgamall og um leið nýr boðskapur í gömlu goðsögunum og grýlusögunum og hann skilar sér inn í bók Þórarins Leifssonar. Hvers vegna hefur enginn stokkið upp á nef sér útaf henni? Hvers vegna hefur enginn sagt að svona sögur séu ekki fyrir börn, börn eigi bara að fá að vera börn eins lengi og þau geta og það eigi ekki að gefa út handa þeim svona bækur sem séu of grimmar og gróteskar fyrir unga lesendur? Ætli ástæðan sé ekki einfaldlega sú að sögunni tekst að miðla þeim gleðiblandna ótta og sorgbitnu ást á ófreskjunni sem börn kunna að sitja uppi með. Henni tekst að miðla þeim þversagnakenndu tilfinningum og kröfum sem gömlu ævintýrin sögðu frá og endurnýja þau á forkunnar skemmtilegan hátt.